Հասմիկ Մելքոնյանի ուսումնական բլոգ

Տեսակ
Տեսակը օրգանիզմների այն խումբն է, որի առանձնյակները․

ունեն ընդհանուր ծագում,
նման կառուցվածք և կենսագործունեություն,
ազատ խաչասերվում են միմյանց հետ և տալիս բեղուն սերունդ,
ապրում են որոշակի տարածքում։
Օրինակ՝ մարդը մեկ տեսակ է՝ Homo sapiens։

Պոպուլյացիա
Պոպուլյացիան նույն տեսակի առանձնյակների համախումբն է, որը․

բնակվում է որոշակի տարածքում,
երկար ժամանակ գոյություն ունի միասին,
ազատ խաչասերվում է։
Պոպուլյացիան համարվում է էվոլյուցիայի տարրական միավորը։

Օրինակ՝ Սևանի իշխանի բոլոր առանձնյակները Սևանա լճում կազմում են մեկ պոպուլյացիա։

Էվոլյուցիայի գլխավոր ուղիները
1. Արոմորֆոզ
Արոմորֆոզը օրգանիզմների կառուցվածքի և կենսագործունեության խոշոր բարդացումն է, որը բարձրացնում է նրանց կազմակերպվածության մակարդակը։

Օրինակներ
թոքերի առաջացումը,
արյան շրջանառության երկու շրջան,
ծաղկի և սերմի առաջացումը բույսերում,
տաքարյունության առաջացումը։
Արոմորֆոզի շնորհիվ օրգանիզմները կարողանում են բնակեցնել նոր միջավայրերում։

2. Իդեոադապտացիա
Իդեոադապտացիան հարմարվողական փոփոխություն է, որը չի բարձրացնում ընդհանուր կազմակերպվածության մակարդակը, բայց օգնում է հարմարվել միջավայրին։

Օրինակներ
թռչունների կտուցների տարբեր ձևերը,
կենդանիների պաշտպանական գունավորումը,
ջրային կենդանիների լողաթաղանթները։
Իդեոադապտացիան նպաստում է տեսակների բազմազանությանը։

3. Ընդհանուր դեգեներացիա
Ընդհանուր դեգեներացիան կառուցվածքի պարզեցումն է, որը հաճախ կապված է մակաբուծային կամ նստակյաց կենսակերպի հետ։

Օրինակներ
երիզորդների մարսողական համակարգի բացակայությունը,
որոշ մակաբույծների զգայարանների թերզարգացումը։
Չնայած պարզեցմանը՝ օրգանիզմը կարող է լավ հարմարված լինել իր կենսակերպին։

Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն
Դարվինի տեսությունը բացատրում է, թե ինչպես են կենդանի օրգանիզմները ժամանակի ընթացքում փոխվում և զարգանում։ Ըստ Չարլզ Դարվինի՝ բոլոր տեսակները առաջացել են ընդհանուր նախնիներից և աստիճանաբար փոփոխվել են։

Էվոլյուցիայի շարժիչ ուժերը
1. Ժառանգական փոփոխություն
Օրգանիզմների մեջ առաջանում են տարբերություններ (փոփոխություններ), որոնք կարող են փոխանցվել սերունդներին։
Օրինակ՝ մի կենդանու մազածածկույթը կարող է ավելի խիտ լինել, ինչը կօգնի ցուրտ պայմաններում։ Այդ փոփոխությունները էվոլյուցիայի «հիմքն» են։

2. Գոյության կռիվ
Բոլոր օրգանիզմները պայքարում են գոյատևելու համար՝ սննդի, տարածքի, զուգընկերների համար։
Այդ պայքարը կարող է լինել՝

նույն տեսակի ներսում
տարբեր տեսակների միջև
արտաքին միջավայրի պայմանների դեմ
Ոչ բոլոր օրգանիզմներն են կարողանում գոյատևել։

3. Բնական ընտրություն
Սա ամենակարևոր գործընթացն է։
Այն օրգանիզմները, որոնք ունեն օգտակար հատկանիշներ, ավելի մեծ հավանականությամբ են գոյատևում և բազմանում։ Արդյունքում օգտակար հատկությունները տարածվում են սերունդների մեջ։

4. Օրգանիզմների հարմարվածություն
Ժամանակի ընթացքում օրգանիզմները հարմարվում են իրենց միջավայրին՝ ձեռք բերելով այնպիսի հատկանիշներ, որոնք օգնում են գոյատևել։

Օրինակներ՝

անապատային կենդանիների ջուր խնայող հատկություններ
ձյան մեջ ապրող կենդանիների սպիտակ գույն
Հարմարվածությունը էվոլյուցիայի արդյունքն է։

Ի՞նչ է մոդիֆիկացիոն փոփոխականությունը

Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունը դա օրգանիզմի արտաքին հատկանիշների փոփոխությունն է շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցությամբ, որը չի դիպչում գեներին։

Հիմնական հատկանիշները.

Ոչ ժառանգական է. Քանի որ գենետիկական կոդը չի փոխվում, ձեռքբերովի հատկանիշը չի փոխանցվում սերունդներին (օրինակ՝ մարզված մկանները չեն ժառանգվում)։
Զանգվածային բնույթ. Միևնույն պայմանների ազդեցությամբ նույն տեսակի բոլոր առանձնյակները փոխվում են նույն ուղղությամբ (օրինակ՝ բոլոր մարդիկ արևի տակ մաշկի գույնը փոխում են)։
Դարձելիություն. Եթե միջավայրի գործոնը վերանում է, հատկանիշը կարող է վերադառնալ նախկին վիճակին։
Հարմարվողականություն. Այն օգնում է օրգանիզմին ավելի լավ գոյատևել փոփոխվող պայմաններում։
Ռեակցիայի նորմա

Սա այն սահմանն է, որի շրջանակներում կարող է փոփոխվել հատկանիշը։ Օրինակ՝ որքան էլ լավ կերակրեք կովին, նա չի կարող տալ անսահման քանակությամբ կաթ. այդ սահմանը որոշվում է նրա գեներով։

Օրինակներ.

Բույսեր. Միևնույն բույսի տերևները ջրի մեջ և օդում ունենում են տարբեր ձևեր։
Կենդանիներ. Ճագարների մազածածկույթի գույնի փոփոխությունը ջերմաստիճանից կախված։
Մարդ. Արևայրուքը կամ բարձրլեռնային վայրերում արյան մեջ էրիթրոցիտների քանակի ավելացումը։
Դասարանական աշխատանք․
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների պատճառը
ա) գեների կառուցվածքի փոփոխությունն է
բ) շրջակա միջավայրի պայմաններն են
գ) քրոմոսոմների թվի փոփոխությունն է
դ) միայն հիվանդություններն են
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) անշրջելի են
բ) շրջելի են
գ) միշտ մահացու են
դ) կապված չեն միջավայրի հետ
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների օրինակ է
ա) աչքերի գույնի ժառանգումը
բ) մաշկի արևայրուկը
գ) արյան խմբի փոփոխությունը
դ) քրոմոսոմների քանակի փոփոխությունը

ւկը
գ) արյան խմբի փոփոխությունը
դ) քրոմոսոմների քանակի փոփոխությունը
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները վերաբերում են
ա) միայն գենոտիպին
բ) միայն ֆենոտիպին
գ) գենոտիպին և ֆենոտիպին
դ) միայն ԴՆԹ-ին
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների սահմանները կոչվում են
ա) մուտացիա
բ) ռեակցիայի նորմա
գ) գենոտիպ
դ) ալելներ
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) ունեն հստակ սահմաններ
բ) սահմաններ չունեն
գ) կախված չեն միջավայրի
դ) միշտ նույնն են բոլոր օրգանիզմներում
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները
ա) առաջացնում են նոր տեսակներ
բ) չեն առաջացնում նոր տեսակներ
գ) փոխում են գեների կառուցվածքը
դ) փոխանցվում են սերունդներին
Օրգանիզմի բարձրության փոփոխությունը սննդի ազդեցությամբ
ա) մուտացիա է
բ) մոդիֆիկացիա է
գ) ժառանգական հիվանդություն է
դ) քրոմոսոմային փոփոխություն է
Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների կենսաբանական նշանակությունն է
ա) վնասել օրգանիզմին
բ) հարմարվել միջավայրին
գ) նվազեցնել կենսունակությունը
դ) փոխել գենոտիպը

§20. ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՀՈՍԱՆՔԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆ ՈՒ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

§21. ՋՈՈՒԼ-ԼԵՆՑԻ ՕՐԵՆՔԸ։ ՇԻԿԱՑՄԱՆ ԼԱՄՊ,ԿԱՐՃ ՄԻԱՑՈՒՄ, ԱՊԱՀՈՎԻՉՆԵՐ


§20Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի աշխատանքը։

Էլեկտրական հոսանքի աշխատանքը՝ A, հաշվվում է այսպես՝
A
=
U
⋅
I
⋅
t
A=U⋅I⋅t

որտեղ

A
A — աշխատանք (Ջոուլ),
U
U — լարում (Վոլտ),
I
I — հոսանքի ուժ (Ամպեր),
t
t — ժամանակ (վայրկյան)։
2. Ինչ է էլեկտրական հոսանքի հզորությունը և ինչ բանաձևով է հաշվվում։
Էլեկտրական հոսանքի հզորությունը ցույց է տալիս, թե ինչքան աշխատանք է կատարում հոսանքը մեկ վայրկյանում։

Հզորությունն հաշվվում է՝
P
=
A
t
P=tA

Եվ երբ աշխատանքը փոխարինում ենք վերևի բանաձևով՝
P
=
U
⋅
I
P=U⋅I

3. Հզորության միավորներ և նրանց կապը Վատտի հետ։
Հզորության հիմնական միավորն է՝ Վատտ ։
Այլ միավորներ՝

քիլիոն վատտ (կՎտ)՝ 1 կՎտ = 1000 Վատտ
մեգավատտ (ՄՎտ)՝ 1 ՄՎտ = 1 000 000 Վատտ
Այսինքն՝
1
 
կՎտ
=
1000
 
W
1կՎտ=1000W

4. Հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը և նրա կապը ջոուլի հետ։
Ոչ համակարգային միավոր է՝ կիլոՎատ-ժամ (կՎտ·ժ)։

Կապը ջոուլի հետ՝
1
 
կՎտ
⋅
ժ
=
1000
 
W
⋅
3600
 
s
=
3
 
600
 
000
 
J
1կՎտ⋅ժ=1000W⋅3600s=3600000J

5. Լամպի հաշվարկներ (օրինակով)
Քայլ առ քայլ․

ա) Գտնել լամպի դիմադրությունը
Կարդացեք լամպի վրա նշված՝ լարում (U) և հզորություն (P)։
Եթե նշված է, օրինակ՝

U = 220 Վ
P = 60 Վտ
Դիմադրությունը՝
R
=
U
2
P
=
220
2
60
≈
806.7
 
Ω
R=PU2=602202≈806.7Ω

բ) Էներգիա 1 ամսում (30 օր՝ օրական 3 ժամ)

Էներգիան՝
E
=
P
⋅
t
E=P⋅t

t-ն՝
t
=
30
 
օր
⋅
3
 
ժ
=
90
 
ժ
t=30օր⋅3ժ=90ժ

դուք պետք է ստանաք՝
E
=
60
 
W
⋅
90
 
ժ
=
5400
 
W
⋅
ժ
=
5.4
 
կՎտ
⋅
ժ
E=60W⋅90ժ=5400W⋅ժ=5.4կՎտ⋅ժ

գ) Պոպիկ բյուջեի կորուստը

Տվյալներով՝ մեկ կՎտ·ժ-ի սակագինը համացանցում գտեք (օրինակ՝ 1 կՎտ·ժ ≈ 0.15 € կամ տեղական դրամով):

Եթե սակագինը՝
1
 
կՎտ
⋅
ժ
=
0.15
 
€
1կՎտ⋅ժ=0.15€

ապա
5.4
 
կՎտ
⋅
ժ
⋅
0.15
=
0.81
 
€
5.4կՎտ⋅ժ⋅0.15=0.81€

Այսինքն՝ մոտ 0.81 € է ծախսվել լամպի աշխատանքի վրա 1 ամսում։

§21 Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքա-նակը:

2. Ձևակերպե՛ք Ջոուլ-Լենցի օրենքը։

3. Բացատրեք, թե ինչու է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:

4. Ինչպիսի՞ն է շիկացման լամպի կառուցվածքը:

5. Ի՞նչ է Էլեկտրական շղթայի կարճ միացումը: Ի՞նչ անցանկալի երևույթների կարող է հանգեցնել այն:

6. Ի՞նչ նպատակով են օգտագործում էլեկտրական ապահովիչը:

7. Ըստ փաստաթղթերի՝ որոշեք ձեր տանն օգտագործվող էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը: Թեյնիկի մեջ ջուր լցրեք: Չափեք ջրի սկզբնական ջերմաստի-ճանը։ Միացրեք էլեկտրական թեյնիկը՝ ջուրը հասցնելով մինչև եռման ջեր-մաստիճանի և գրանցեք տաքացման ժամանակը։ Հաշվեք ջրի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը, և այն ջերմաքանակը, որն անջատվում է թեյնիկի ջեռուցող սարքում՝ շնորհիվ հոսանքի ջերմային ազդեցության:

Համեմատեք այդ երկու ջերմաքանակները:

Թեմատիկ խնդիրներ

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում:

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում:

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին:

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում:

9. Շղթայի տեղամասում միմյանց հաջորդաբար միացված են R1=40 Օմ և R2 =60 Օմ դիմադրություններով ռեզիստորներ: Տեղամասի ծայրերում լարումը 100 Վ է: 2 րոպեի ընթացքում ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի հաղորդիչներից յուրաքանչյուրում: Պատասխանը գրել ամբողջ թվի ճշտությամբ:


10. Էլեկտրական ջեռուցչի0.017 Օմ⋅մմ2 /մ տեսակարար դիմադրությամբ պղնձե  սնուցող հաղորդալարի երկարությունը 1.5 մ է, լայնական հատույթի մակերեսը՝ 2 մմ2 : Որքա՞ն ջերմաքանակ կանջատվի այդ հաղորդալարում 25 րոպեի ընթացքում, եթե շղթայում հոսանքի ուժը 4 Ա է:

Կենսաբանության մեջ ժառանգական կամ գենոտիպային տատանումները օրգանիզմի գենոմի փոփոխության գործընթացն է։ Նրա շնորհիվ անհատը ձեռք է բերում նշաններ, որոնք նախկինում անսովոր էին իր տեսակի համար: Ըստ Դարվինի, գենոտիպային տատանումները էվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժն են: Կան ժառանգական փոփոխականության հետևյալ տեսակները.

մուտացիոն;
համակցական.
Այն առաջանում է սեռական վերարտադրության ժամանակ գեների փոխանակման արդյունքում։ Միևնույն ժամանակ, մի շարք սերունդներում ծնողների առանձնահատկությունները տարբեր կերպ են համակցվում՝ մեծացնելով բնակչության օրգանիզմների բազմազանությունը։ Կոմբինատիվ փոփոխականությունը ենթարկվում է Մենդելի ժառանգության կանոններին։ Երբ առանձին արտադրողի հատկանիշները ցանկանում են ամրագրվել կենդանիների ցեղի մեջ, ապա կիրառվում է սերտորեն կապված խաչասերումը։ Այսպիսով, սերունդը դառնում է ավելի միատեսակ և ամրապնդում գծի հիմնադիրի որակները։

Ոչ ժառանգական փոփոխություններ

Կենսաբանության մեջ մոդիֆիկացիոն փոփոխականությունը մեկ կենդանի օրգանիզմի (ֆենոտիպի) կարողությունն է՝ հարմարվելու իր գենոտիպում գտնվող շրջակա միջավայրի գործոններին: Այս հատկության շնորհիվ անհատները հարմարվում են կլիմայական փոփոխություններին և գոյության այլ պայմաններին։ ցանկացած օրգանիզմում տեղի ունեցող հարմարվողական գործընթացների հիմքում ընկած է: Այսպիսով, օտար կենդանիների մոտ, պահպանման պայմանների բարելավմամբ, աճում է արտադրողականությունը՝ կաթնատվությունը, ձվի արտադրությունը և այլն։ Իսկ լեռնային շրջաններ բերված կենդանիները աճում են ցածրահասակ և զարգացած ներքնազգեստով։ Շրջակա միջավայրի գործոնների փոփոխությունները նույնպես փոփոխականություն են առաջացնում: Այս գործընթացի օրինակները հեշտությամբ կարելի է գտնել առօրյա կյանքում. ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ մարդու մաշկը մուգ է դառնում, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության արդյունքում զարգանում են մկանները, ստվերում և լույսի ներքո աճեցված բույսերը ունեն տերևների տարբեր ձևեր, իսկ նապաստակները փոխում են իրենց: վերարկուի գույնը ձմռանը և ամռանը:

Ոչ ժառանգական փոփոխականությանը բնորոշ են հետևյալ հատկությունները.

փոփոխությունների խմբային բնույթ;
չի ժառանգել սերունդը;
գենոտիպի մեջ հատկանիշի փոփոխություն.
փոփոխության աստիճանի հարաբերակցությունը արտաքին գործոնի ազդեցության ինտենսիվությանը:

Սեռի գենետիկա

Սեռի գենետիկան ուսումնասիրում է, թե ինչպես է ժառանգվում և որոշվում օրգանիզմի սեռը։ Մարդու մոտ սեռը որոշվում է X և Y քրոմոսոմներով․

• Կինը՝ XX
• Տղամարդը՝ XY

Եթե բեղմնավորման ժամանակ ձվաբջջին միանում է X կրող սպերմատոզոիդ, ծնվում է աղջիկ, իսկ եթե Y կրող՝ տղա։

Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների ժառանգում

Սրանք այն հատկանիշներն են, որոնց գեները գտնվում են սեռական քրոմոսոմներում (հիմնականում X քրոմոսոմում)։
Քանի որ տղամարդիկ ունեն միայն մեկ X քրոմոսոմ, այդ գեների ազդեցությունը նրանց մոտ ավելի հաճախ է արտահայտվում։
Օրինակներ են՝

• դալտոնիզմը (գույների տարբերակման խանգարում)
• հեմոֆիլիան (արյան մակարդման խանգարում)

Ժառանգական հիվանդություններ

Ժառանգական հիվանդությունները այն հիվանդություններն են, որոնք փոխանցվում են ծնողներից երեխաներին գեների միջոցով։ Դրանք կարող են առաջանալ գեների կամ քրոմոսոմների փոփոխությունների հետևանքով։

Օրինակներ՝

• դալտոնիզմ
• հեմոֆիլիա
• Դաունի համախտանիշ

Դասարանական աշխատանք

Օրգանիզմի սեռը որոշվում է՝

ա) գեներով և քրոմոսոմներով

բ) սննդով

գ) ջերմաստիճանով

դ) ջրով

Մարդու սեռական քրոմոսոմներն են՝

ա) X և Y

բ) A և B

գ) C և D

դ) M և N

Կանանց սեռական քրոմոսոմների կազմը՝

ա) XX

բ) XY

գ) YY

դ) XO

Տղամարդկանց սեռական քրոմոսոմների կազմը՝

ա) XX

բ) XY

գ) YY

դ) XO

Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշները փոխանցվում են՝

ա) սեռական քրոմոսոմներով

բ) միայն սննդովգ) միայն միջավայրով

դ) միայն տարիքով

Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների օրինակ է՝

ա) դալտոնիզմը

բ) մազերի գույնը

գ) հասակը

դ) մարմնի քաշը

Ժառանգական հիվանդությունները առաջանում են՝

ա) գեների կամ քրոմոսոմների փոփոխության հետևանքով

բ) միայն սննդի պատճառով

գ) միայն եղանակի պատճառով

դ) միայն հոգնածությունից

Ժառանգական հիվանդությունները փոխանցվում են՝

ա) ծնողներից երեխաներին

բ) ընկերներից

գ) ուսուցիչներից

դ) հարևաններից

Սեռի հետ շղթայակցված հիվանդությունները ավելի հաճախ հանդիպում են՝

ա) տղաների մոտ

բ) աղջիկների մոտ

գ) նույն չափով

դ) ոչ մեկի մոտ

Գենետիկան ուսումնասիրում է՝

ա) ժառանգականությունն ու փոփոխականությունը

բ) մարսողությունը

գ) շնչառությունը

դ) շարժումը։

P = 40 սմ

r = 3 սմ

S = ?

S = p • r

p = (a + b + c)/2

p = 40/2 = 20

S = 20 • 3 = 60 սմ²

S = 210 դմ²

P = 84 դմ

r = ?

r = S/p 

p = 84/2 = 42

r = 210/42 = 5 դմ

a = 24 դմ

b + c = 32 դմ

S = 84 դմ²

r = ?

P = 24 + 32 = 56 դմ

p = 56/2 = 28 դմ

r = S/p

r = 84/28 = 3 դմ